Güç, Hukuk ve Refah: Ekonomik Kalkınmanın Görünmez Altyapısı

Güç, Hukuk ve Refah: Ekonomik Kalkınmanın Görünmez Altyapısı

Bir ülkenin zenginliği ya da fakirliği söz konusu olduğunda akla ilk olarak yer altı kaynakları, coğrafi konumu veya teknolojik hamleleri gelir. Ancak modern ekonomi tarihi bize çok net bir gerçeği fısıldıyor: Doğal kaynaklar açısından dünyanın en zengin ülkesi olsanız bile, eğer doğru kurumsal ve hukuki altyapıya sahip değilseniz, o zenginlik kalıcı bir refaha dönüşemez.

​Ekonominin can damarı; sermaye, emek ve teknolojinin ötesinde güven, öngörülebilirlik ve adalettir. Hukuk, iktidar ilişkileri, kurumların bağımsızlığı ve güçler ayrılığı gibi kavramlar, soyut birer siyaset bilimi terimi olmanın çok ötesinde, doğrudan cebimizdeki paranın değerini, enflasyon oranını ve ülkeye gelen yatırım miktarını belirleyen temel faktörlerdir.

1. Siyasallaşma Kıskacında Ekonomi ve Kurumsal Bağımsızlık

Ekonomide oyunun kurallarını koyan ve bunları denetleyen Merkez Bankası, Rekabet Kurumu, Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK) gibi yapıların tarafsız ve güçlü olması gerekir. Bu kurumlar, ekonominin "teknokratik hafızası" ve hakemleridir.

​İktidar ve siyaset mekanizması, doğası gereği kısa vadeli düşünmeye (seçim döngüleri, popülist vaatler) meyillidir. Ekonomi kurumları ise uzun vadeli istikrarı hedefler. Eğer bu kurumlar siyasallaşır ve siyasi iktidarın doğrudan talimatlarıyla hareket etmeye başlarsa, rasyonel (akılcı) ekonomik kararlar yerini kısa vadeli siyasi kazançlara bırakır.

• ​Liyakat ve Bağımsızlık: Kurumların güçlü olması, içlerindeki karar alıcıların liyakatle seçilmesi ve görev sürelerinin siyasi baskılardan bağımsız olarak güvence altına alınmasıyla mümkündür.

• ​Hakemlik Görevi: Tarafsız bir hakemin olmadığı bir futbol maçında oyuncular kurallara uymayı bırakır. Ekonomide de bağımsız regülatörler (düzenleyiciler) olmadığında, piyasada haksız rekabet başlar ve sermaye güvende hissetmediği için kaçar.

2. Hukukun Öngörülebilirliği: Yatırımcının Pusulası

Ekonomik aktörler (gerek yerli esnaf, gerek küresel dev şirketler) geleceğe dönük plan yaparken önlerini görmek isterler. Bir ülkede hukukun öngörülebilir olması, "Ben bugün bir yatırım yaparsam, 5 yıl sonra oyunun kuralları aniden değişmeyecek, mülkiyetime haksız yere el konulmayacak veya mahkemeye düştüğümde hakkımı adil bir şekilde alabileceğim" güvencesidir.

​Mülkiyet Hakkı ve Sözleşme Serbestisi: Hukuk düzeninin en temel ekonomik çıktısı budur. Eğer bir ülkede sözleşmelerin bağlayıcılığı zayıfsa ve mahkemeler siyasi veya kişisel güç odaklarının etkisindeyse, kimse uzun vadeli yatırım yapmaz. Herkes kısa vadeli, spekülatif ve ranta dayalı alanlara yönelir.

​Hukuki öngörülebilirlik azaldığında, ülkenin "risk primi" (CDS) yükselir. Bu da devletin ve şirketlerin dışarıdan çok daha yüksek faizlerle borçlanabilmesi, yani tüm ülkenin daha fakirleşmesi anlamına gelir.

​3. Güçler Ayrılığı: Sınırsız Gücün Ekonomik Maliyeti

Güçler ayrılığı (yasama, yürütme ve yargının birbirinden bağımsız olması), siyasi gücün tek bir odakta toplanmasını ve keyfileşmesini engelleyen en önemli emniyet supabıdır. Güçler ayrılığının olmadığı, "denge ve denetleme" (checks and balances) mekanizmalarının çalışmadığı sistemlerde kararlar çok hızlı alınabilir ancak bu kararların hata payı çok yüksektir.

​Ekonomi perspektifinden bakıldığında güçler ayrılığı şu açılardan hayati önem taşır:

• Hata Kontrolü: Tek bir kişinin veya odağın aldığı kararlar, ortak akıldan uzaklaştığı için büyük ekonomik krizleri tetikleyebilir. Güçler ayrılığı, hatalı kararların yargıdan veya meclisten dönmesini sağlayarak ekonomiyi büyük şoklardan korur.

​• Hesap Verebilirlik: Kamunun kaynaklarının (vergilerin) nereye harcandığının şeffaf bir şekilde denetlenmesi, ancak bağımsız bir yargı ve güçlü bir parlamento ile mümkündür. Yolsuzluğun azaldığı, şeffaflığın arttığı ülkelerde ise refah tabana daha adil yayılır.

Peki Türkiye İçin Durum Şuan Nedir? 

Mevcut anayasal mimari, kurumsal uygulamalar ve uluslararası hukuk endeksleri bir arada değerlendirildiğinde, Türkiye’de klasik anlamda bir güçler ayrılığı ve tam anlamıyla bir yargı bağımsızlığı olduğunu söylemek kuramsal ve pratik açıdan oldukça zordur.

​Gerek yerli hukukçular gerekse uluslararası kurumlar, Türkiye'deki mevcut yapıyı güçler ayrılığından ziyade, gücün tek bir odakta toplandığı "aşırı merkezileşmiş bir yürütme modeli" olarak tanımlamaktadır.

​Bu durumun yapısal ve kurumsal gerekçelerini üç temel başlık altında inceleyebiliriz:

1. 2018 Sonrası Anayasal Yapı ve Güçler Birliği Eğilimi

2017 anayasa değişikliğiyle getirilen ve 2018’de yürürlüğe giren Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi, doğası gereği yürütme (cumhurbaşkanlığı) organını sistemin merkezine koymuştur.

​• Denge ve Denetleme Eksikliği: Klasik demokrasilerde yasama (Meclis), yürütmeyi gensoru, bütçe hakkı ve kanun yapma gücüyle denetler. Mevcut sistemde ise meclisin yürütme üzerindeki denetim araçları (örneğin sözlü soru önergesi veya hükümeti düşürme yetkisi) kaldırılmış ya da sembolik hale getirilmiştir.

​• Yasama Üzerindeki Etki: Yürütmenin başı aynı zamanda iktidar partisinin de genel başkanı olduğu için, parti disiplini nedeniyle yasama organı (Meclis çoğunluğu) büyük ölçüde yürütmenin iradesiyle paralel hareket etmektedir. Bu durum, yasama ve yürütmenin fiilen birleşmesine yol açmaktadır.

2. Yargı Bağımsızlığının Önündeki Yapısal Engeller

Bir ülkede yargının bağımsız olabilmesi için, hakim ve savcıların atama, terfi, yer değiştirme ve özlük haklarının siyasi otoriteden tamamen bağımsız bir kurul tarafından yönetilmesi gerekir. Türkiye'de bu görevi Hâkimler ve Savcılar Kurulu (HSK) yürütmektedir. Ancak HSK'nın yapısı, yargının yürütmeye bağımlı hale gelmesinin en büyük yasal gerekçesidir: 

• HSK'nın Seçim Yapısı: 13 üyeden oluşan HSK’nın başkanı doğrudan Adalet Bakanı’dır (yani cumhurbaşkanının atadığı bir bakan). Adalet Bakanı Yardımcısı da kurulun doğal üyesidir. Geri kalan üyelerin bir kısmını doğrudan Cumhurbaşkanı, bir kısmını ise Meclis (çoğunluk partisi grubu) seçmektedir.

• ​Sonuç: Yargıyı yöneten, hakim ve savcıları atayan veya görevden alan kurulun tüm üyeleri doğrudan ya da dolaylı olarak siyasi irade tarafından belirlenmektedir. Bu durum, hakimlerin kararlarında "coğrafi yer değiştirme" veya "tenzili rütbe" korkusu yaşamasına neden olarak yargısal bağımsızlığı zedelemektedir.

3. Uluslararası Endeksler ve "Anayasal Krizler"

Türkiye’de hukukun üstünlüğü ve yargı bağımsızlığına dair yapısal sorunlar, küresel ölçekte ölçülebilir verilere de yansımaktadır.

• Hukukun Üstünlüğü Endeksi: Dünya Adalet Projesi’nin (World Justice Project) her yıl yayınladığı Hukukun Üstünlüğü Endeksi'nde Türkiye, uzun süredir 140'tan fazla ülke arasında alt sıralarda (genellikle son çeyrekte) yer almaktadır. Özellikle "hükümet yetkilerinin sınırlandırılması" ve "yargı bağımsızlığı" kategorilerinde puanlar oldukça düşüktür.

​• Mahkeme Kararlarının Uygulanmaması: Son yıllarda Anayasa Mahkemesi (AYM) ile alt derece mahkemeleri (Ağır Ceza Mahkemeleri ve Yargıtay) arasında yaşanan yetki krizleri ve AYM kararlarının alt mahkemelerce uygulanmaması, ülkede en temel anayasal hiyerarşinin bile yara aldığını göstermiştir. Bir ülkede en üst mahkemenin kararı uygulanmıyorsa, orada hukukun öngörülebilirliğinden bahsetmek mümkün olmamaktadır.

Ekonomik Özeti: Türkiye'de şu an "güçler ayrılığı" ve "yargı bağımsızlığı" yapısal olarak felç olmuş durumdadır. Ekonomi yönetiminin (faiz oranları, rasyonel politikalar vb.) ne kadar doğru adımlar attığından bağımsız olarak, yabancı sermayenin ve yerli yatırımcının Türkiye’ye tam olarak güvenememesinin, ülkenin hak ettiği yüksek katma değerli yatırımları çekememesinin arkasındaki esas kök neden bu hukuki tablodur.

Sonuç: Gelişmişlik Seviyesi Bir Tercihtir

​Daron Acemoğlu ve James Robinson’ın "Ulusların Düşüşü" adlı meşhur eserinde de ortaya koyduğu gibi; ülkeleri zenginleştiren şey "kapsayıcı kurumlardır". Kapsayıcı kurumlar, hukukun üstünlüğünü sağlayan, mülkiyet hakkını koruyan, gücü tek bir elde toplamayan ve herkes için eşit oyun alanı yaratan yapılardır. Bunun zıttı olan "sömürücü kurumlar" ise gücü ve zenginliği sadece küçük bir zümrenin elinde toplar.

​Özetle; bağımsız kurumlar, öngörülebilir bir hukuk düzeni ve güçlü bir güçler ayrılığı, bir ülke için lüks birer demokratik süs değil; ekonomik büyümenin, kalkınmanın, yüksek kişi başına düşen milli gelirin ve toplumsal refahın temel yakıtıdır. Hukukun üstün olmadığı bir yerde, sürdürülebilir bir ekonomik başarı sadece bir illüzyondan ibarettir.