freedomx

Korelasyon her zaman sebep-sonuç ilişkisi anlamına gelmez; insan zihni rastlantıları anlamlandırma ve örüntü arama eğiliminde olduğu için bağımsız olaylar arasında yanlış bağlar kurar. Korelasyon Her Zaman Sebep-Sonuç Mudur? • Birlikte değişim: Korelasyon, iki veri veya olayın aynı anda birlikte artıp azaldığını gösterir. • Nedensellik yokluğu: İki şeyin beraber hareket etmesi, birinin diğerini yarattığı anlamına gelmez. • Üçüncü değişken: Çoğu zaman fark etmediğimiz gizli üçüncü bir faktör her iki olayı da aynı anda tetikler. Neden Yanlış Sebep-Sonuç İlişkisi Kurarız? • Örüntü arama (Apopheni): Beynimiz tehlikeleri erkenden fark etmek ve dünyayı anlamlı kılmak için sürekli kalıplar arar. • Doğrulama yanlılığı: İki olayın aynı anda gerçekleştiği durumları hatırlarız; gerçekleşmediği binlerce durumu ise unutsak bile saymayız. • Kontrol illüzyonu: Rastgele ve kontrol edemediğimiz olaylar karşısında kendimizi güvende hissetmek için olaylar arasında hayali bir bağ kurarız. • Hikaye uy...

İnsanların nazar, fal ve burç gibi bilimsel gerçekliği olmayan olgulara inanması, insan beyninin evrimsel yapısı, psikolojik ihtiyaçları ve bilişsel kısayolları ile doğrudan ilişkilidir. Beynimiz, hayatta kalmak için karmaşık dünyayı anlamlandırmak ve sürekli kalıplar bulmak üzere programlanmıştır. Bu durum her zaman mantıksız bir cehaletten değil, insan doğasının getirdiği bazı temel psikolojik mekanizmalardan kaynaklanır. İnsanlar Neden Bu Tür Şeylere İnanır? • Belirsizliği Azaltma ve Kontrol Arzusu: İnsan psikolojisi belirsizlikten, geleceğin bilinmezliğinden ve çaresizlik hissinden hoşlanmaz. Hayatın getirdiği rastgele olaylar (hastalıklar, kazalar, ani şanssızlıklar) karşısında "nazar değdi" demek, olayı tamamen tesadüfi ve kontrol edilemez görmekten daha rahatlatıcıdır. Çünkü bir sebep varsa, korunma yolları da (muska, nazar boncuğu, ritüeller) vardır. Bu da kişiye sahte bir kontrol hissi verir. • Anlam Arayışı: Beynimiz dünyayı sebep-sonuç ilişkileri üzerinden okur. K...

Ruhi Çenet’in "Dünyanın En Gizli Yahudi Topluluğu: Hasidikler" başlığıyla yayımladığı ve küresel çapta büyük yankı uyandıran belgeseli, kapalı toplulukların iç dinamiklerini ve radikal inanç yapılarını anlamak açısından önemli veriler sunuyor. Yapımdan ve genel olarak radikal köktendincilik olgusundan çıkarılabilecek temel unsurlar şunlardır: Belgeselden Öne Çıkan Temel Çıkarımlar • Modern Dünyadan İzolasyon ve Teknoloji Mesafesi: Belgeselde New York'un merkezinde yaşayan, ancak akıllı telefon, televizyon ve internet gibi teknolojileri "şeytan icadı" olarak görerek reddeden ultra-Ortodoks (Hasidik) bir topluluğun portresi çiziliyor. Bu durum, inancın korunması adına dış dünyayla bağların ne derece kesilebileceğini gösteriyor. • Kamu Kaynakları ve Siyasi Etki: Yapım, bu toplulukların geniş aile yapıları (ortalama 8-10 çocuk) sayesinde ABD'deki sosyal yardım sistemlerinden ciddi fonlar sağladığını ve cemaat liderlerinin yönlendirmesiyle "blok oy" ku...

Muhakeme, bir konuyu akıl süzgecinden geçirerek, mantıklı düşünme ve değerlendirme yoluyla bir karara veya hükme varma sürecidir. Arapça kökenli olan bu kelime, "hüküm verme" ve "yargılama" kelimeleriyle aynı kökten türemiştir. Kelimenin Temel Anlamları • Felsefe ve Mantık (Usa Vurma): Bilinen verilerden ve önermelerden hareket ederek mantıklı çıkarımlar yapma, akıl yürütme sürecidir. • Hukuk (Yargılama): Mahkemede iki karşı tarafı dinleyerek, iddiaları ve delilleri değerlendirip bir hükme varma işlemidir. • Günlük Yaşam (Sorun Çözme): Bir problem karşısında durum analizi yapıp, alternatifleri değerlendirerek en doğru çıkar yolu bulma yetisidir. Sık Kullanılan Kalıplar • Muhakeme etmek: Bir meseleyi enine boyuna düşünmek, mantık süzgecinden geçirmek ve tartmaktır. • Muhakeme yeteneği: Kişinin olaylar arasındaki neden-sonuç ilişkilerini doğru kurabilme ve rasyonel kararlar alabilme becerisidir. Muhakeme yeteneğine günlük hayattan ve herkesin başına gelebilecek çok ...

Hurafe, akla, mantığa, bilime ve gerçeğe aykırı düşen, hiçbir mantıksal ya da kanıta dayalı temeli bulunmayan asılsız inanç, söz veya rivayet demektir. Genellikle dinî bir temeli olmadığı hâlde din adı altında benimsenen batıl inanışları, efsaneleri ve uydurma alışkanlıkları ifade etmek için kullanılır. Temel Özellikleri Akıl ve Bilim Dışılık: Mantıki bir açıklaması veya gerçekçi bir kanıtı yoktur. Dinî İstismar:  Çoğu zaman dinin özünde yer almadığı hâlde sonradan dine sokulan batıl inanç ve uygulamaları kapsar. Asılsız Rivayetler: Kaynağı belirsiz masal, efsane veya kulaktan kulağa yayılan haksız inanışlardır. Yaygın Örnekler • Nazardan korumak veya şifa bulmak amacıyla türbelere bez bağlamak veya mum yakmak. • Kara kedinin uğursuzluk getireceğine inanmak. • Kurşun döktürmek veya falcılık ve büyü gibi uygulamalara güvenmek. • Ay veya güneş tutulduğunda gürültü çıkararak kötü ruhları korkutacağını sanmak. İnsanların hurafelere ve akıl dışı inançlara yönelmesinin arkasında, beynim...

Yanlış neden-sonuç ilişkisi kurmak, gerçek sorunları görülemez hale getirdiği, hatalı kararlara yol açtığı ve kaynakların boşa harcanmasına neden olduğu için son derece tehlikelidir. Mantıkta bu durum sıklıkla "Korelasyon Nedensellik Değildir" (Cum Hoc Ergo Propter Hoc) yanılgısı ile açıklanır. Birbiriyle sadece zamanlama veya istatistiksel olarak eşleşen iki olayı birbirinin sebebi sanmak, bireysel hayattan küresel politikalara kadar ciddi riskler barındırır. 1. Yanlış Teşhis ve Yanıltıcı Çözümler Bir problemin kaynağını yanlış tespit ederseniz, ürettiğiniz çözüm de yanlış olur. Örnek: İstatistiklere göre dondurma satışları arttığında boğulma vakaları da artar. Eğer yanlış bir nedensellik kurarsanız, boğulmaları önlemek için dondurmayı yasaklarsınız. Oysa asıl ortak neden (gizli değişken) yaz mevsiminin gelmesi ve insanların yüzmeye gitmesidir. Tehlikesi: Asıl tehlike (güvensiz sahiller) gözden kaçar ve sorun çözülmeden büyümeye devam eder. 2. Kay...

Mantıkta sağlam bir argüman kurmak, bir binayı inşa etmeye benzer: Malzemelerin (öncüllerin) doğru, mimari yapının (çıkarımın) geçerli ve yeterli olması gerekir. ​Bu kavramların birbiriyle nasıl bağlandığını adım adım ve örneklerle inceleyelim. 1. Doğruluk (Truth) ​Doğruluk, argümanın mantık yapısıyla değil, içerdiği önermelerin dış dünyadaki gerçeklerle uyuşup uyuşmadığıyla ilgilidir. Sadece önermeler (cümleler) "doğru" veya "yanlış" olabilir. ​• Doğru Önerme: "Bütün insanlar solunum yapar." (Gerçekle örtüşür) • ​Yanlış Önerme: "Bütün kuşlar uçabilir." (Penguen veya devekuşu uçamadığı için yanlıştır) 2. Geçerlilik (Validity) ​Geçerlilik, önermelerin içeriğiyle değil, argümanın formu/mantıksal yapısı ile ilgilidir. Bir çıkarımda, öncüllerin doğru olduğu varsayıldığında sonucun yanlış olması imkânsızsa o çıkarım geçerlidir. ​Geçerlilikte önemli olan "Gerçekte öyle mi?" sorusu değil, "Öncüller doğru kabul edilirse bu sonuç mantı...

Matematikte ve mantıkta bir iddianın doğruluğunu göstermek, sadece "bakın bu birkaç örnekte çalışıyor" demekten çok daha fazlasıdır. Kanıtlar, evrensel doğruları inşa ettiğimiz sarsılmaz tuğlalardır. ​İşte en yaygın ve güçlü kanıtlama yöntemleri, arkalarındaki mantık ve örnekleri: 1. Doğrudan Kanıt (Direct Proof) En yalın ve doğrusal yöntemdir. Doğru olduğunu bildiğimiz aksiyomlar, tanımlar veya daha önce kanıtlanmış teoremlerden yola çıkarak, mantık zinciriyle adım adım hedefteki sonuca (p --> q) ulaşırız. • İddia: Eğer n bir çift tamsayı ise, n^2 de bir çift tamsayıdır. • Kanıt:  2. Olmayana Ergi / Çelişki İle Kanıt (Proof by Contradiction) Matematikteki en zarif "ters psikoloji" yöntemidir. Bir iddianın doğru olduğunu kanıtlamak için, iddianın yanlış olduğunu varsayarız. Eğer bu varsayım bizi mantıksal bir imkansızlığa (çelişkiye) götürürse, ilk varsayımımızın hatalı olduğunu, yani iddianın aslında doğru olması gerektiğini anlarız. • İddia: Kök 2 ...

İnsanların çoğunda neden yanlış sebep-sonuç ilişkileri, alakasız bağlantılar kurma eğilimi vardır? İnsanlar neden sonuca ulaşırkenki varsaydığı dayanaklar, gerekçeler toplamının objektif mi değil mi, dünya gerçekleriyle uyumlu mu değil mi, bu dayanaklar, gerekçeler, kanıtlar doğru ve güvenilir mi değil mi gibi soruları sormadan kabul etme tutumunu gösterirler? Neden dünya gerçekleriyle uyuşmayan, yanlış sebep sonuç ilişkileriyle, yanlış bir düşünce sistemi kuruluyor ve bunun farkında olunamıyor? Psikoloji ile mantık biliminde bu durum "safsatalar" (fallacies) ve "bilişsel yanlılıklar" (cognitive biases) olarak detaylıca incelenir. İnsan beyni, hayatta kalmak için hızlı kararlar almaya programlanmıştır; ancak bu hız, karmaşık sistemleri anlamaya çalışırken ciddi hatalara yol açar. Bahsettiğimiz bu "hatalı düşünce sistemini" birkaç temel başlık ve somut örnekle açıklayabiliriz: 1. Korelasyon ve Nedensellik Karışıklığı (Cum Hoc Ergo Propter Hoc) İ...

En basit haliyle argüman ; bir düşünceyi, bir iddiayı veya bir sonucu desteklemek için sunduğun kanıtlar ve gerekçeler bütünüdür. Yani "Bence böyle" demek bir argüman değildir; "Bence böyle, çünkü... " dediğin an bir argüman kurmaya başlarsın. Bir argüman genellikle iki ana parçadan oluşur: ​ Öncüller (Premisler): Doğru olduğunu kabul ettiğin dayanak noktaların. ​ Sonuç: Öncüllerinden yola çıkarak ulaştığın o nihai iddia.  Bir Örnekle İnceleyelim ​Diyelim ki bir arkadaşını her gün düzenli yürüyüş yapmaya ikna etmeye çalışıyorsun. İşte senin argümanın: ​ 1. Öncül: Düzenli fiziksel aktivite, kalp sağlığını iyileştirir. ​ 2. Öncül: Yürüyüş yapmak, düşük tempolu ama etkili bir fiziksel aktivitedir. ​ Sonuç: O halde, düzenli yürüyüş yapmak kalp sağlığını iyileştirir. Burada yaptığın şey; iki tane kabul görmüş bilgiyi (öncülü) birleştirip, onlardan kaçınılmaz bir çıkarım (sonuç) üretmektir. Argümanı Güçlü Kılan Nedir? ​Bir argümanın "sağlam" olmas...

n pozitif bir tam sayı olmak üzere, her bir  p(n) ve q(n) önermeleri için; p(n) --》q(n) koşullu (ise) önermesi şu anlama geliyor: eğer p(n) doğruysa q(n) de doğrudur. Örneğin p(n)'lere gerçek hayattaki birçok faktör diyelim; o hâlde p(n) --》q(n) bir anlamda şu demek olur: p(n) faktörleri doğruysa bu p(n)'ler bizi q(n)'lere götürür yani q(n)'ler de doğrudur.