Günlük Hayatta Yapılan Mantıksal Kusurlar

Safsatalar (mantıksal kusurlar), ilk bakışta ikna edici görünse de derinlemesine bakıldığında mantık hataları barındıran argümanlardır. Bunları bilmek, hem başkalarının seni kandırmasını önler hem de kendi düşüncelerini daha sağlam bir zemine oturtmanı sağlar.

​Sayıları yüzleri bulsa da günlük hayatta en sık karşılaşılanları senin için kategorize ettim:

1. Kişiyi Hedef Alan Safsatalar (Ad Hominem)

Argümanın içeriğini değil, argümanı sunan kişinin karakterini veya durumunu hedef alırlar.

• Ad Hominem (Kişi Karalama): Fikre değil, kişiye saldırılır.

​Örnek: "Bu doktorun sağlıklı yaşam tavsiyelerini dinlemeyin, adam kendisi kilolu!"

Buradaki mantıksal hata şudur: Doktorun fikirlerine odaklanması gerekirken, argümanın içeriğine odaklanması gerekirken doktora "belden aşağı" vurup güya karşı tarafın argümanını çürütmeye çalışırken kendi argümanı için alakasız bir neden-sonuç ilişkisi kuruyor. Doktorun sağlıklı yaşam tavsiyelerini dinlemeyin diyor, peki neden? diye sorulsa, çünkü adamın kendisi kilolu diyor. 

Sonuç: Sağlıklı yaşam tavsiyelerini dinlemeyin. 

Neden: Çünkü adam kendisi kilolu. 

Bu neden, bu gerekçe ulaştığı bu sonuca, yargıya, iddiaya dayanak olamaz. Yani doktorun kilolu olması onun doğru sağlıklı yaşam tavsiyeleri verebilmesine engel değil. Belki doktorun gerçekten tavsiyelerinin gerekçeleri sağlam. Verilen tavsiyeleri irdeleyip sorgulamak yerine karşı argümanı çürütmek için doktorun fiziksel görünümüne dayanarak bir sonuca varılıyor. Dayanak noktası ulaştığı sonuç ile alakasızdır. Dolayısıyla bu bir mantıksal hatadır. Dolayısıyla akla uygun değildir. Geçersiz, akla uygun olmayan, mantıksız, zayıf bir argüman kurmuş olur. Bu yüzden kabul edilemezdir.

• Tu Quoque (Sen de): Birinin argümanını, onun da geçmişte benzer bir hata yaptığını söyleyerek çürütmeye çalışmak.

Örnek: "Sigara içmemem gerektiğini söylüyorsun ama sen de eskiden içiyordun."

Buradaki hata şudur: Diyelimki karşı taraf bir argüman kurdu , örneğimizde kurduğu argümanın sonucu sigara içmemen gerektiğidir. Neden? Çünkü sigara içmenin sağlığa zararlı olduğu varsayımına dayanıyor. Mantıklı biri bu argümana karşı şu soruları sorar: Peki bu sonuca hangi gerekçelerle, kanıtlarla varıyorsun? Dayanak noktaların nelerdir? Ayrıca bu gerekçelerin ve kanıtların gerçekte ne kadar doğru? Hangi kaynaklara ve verilere dayandırıyorsun? Gerçek dünya verileriyle uyumlu mu? Bilimsel olarak kanıtlanmış verilere sahip miyiz? Eğer bu soruların sağlam cevapları varsa o halde ulaştığı sonucu doğru kabul edebiliriz. Ne zamana kadar? Yanlışlanana kadar. Fakat burada ne yapılıyor! Karşı argümanı çürütmeye çalışırken argümanı irdeleyip sorgulamak yerine kendi argümanının gerekçesini yanlış kuruyor. Yani eğer sigara içmenin kişinin sağlığına zararlı olmadığına kanaat getirdiysen bunun gerekçesi şu olamaz: 

"Sen bana sigara içmemem gerektiğini söylüyorsun çünkü sağlığıma zararlı olduğunu iddia ediyorsun ama sen de eskiden içiyordun!"

Gerekçe: Sen de eskiden içiyordun! Görüldüğü gibi tırnak içine aldığım bu karşı argüman çok zayıf bir argüman. Burada karşı taraftaki kişinin tutarsızlığını karşı tarafın argümanını çürütmeye çalışırken kendi argümanına gerekçe yapıyor. Yani diyorki sen tutarsız davrandın bu yüzden senin söylediğin doğru olamaz. Oysa gene alakasız bir gerekçe. Çünkü eğer tutarsız davranıyorsa bu başka bir konudur, söz konusu argümanın üzerinde tartışılan sonuç başka bir konudur. Karşı argümanını kurarken ulaştığın sonuç ile alakalı sağlam dayanaklar oluşturmalısın. 

• Niteliksel Safsata: Kişinin içinde bulunduğu durumu (din, mezhep, iş vb.) argümanı geçersiz kılmak için kullanmak.

​Örnek: "Tabii ki çevre kirliliğine karşı çıkacak, kendisi güneş paneli satıyor."

Burada çevre kirliliğine karşı çıkılmasının kişinin kendi çıkarıyla ilgili olduğu düşünülüyor. Evet bu gerçekten bazen böyle olabilir yani kişi adına sebeplerden bir tanesi de evet bu olabilir fakat her zaman doğru değildir. Bu işin etik tarafındaki tartışma konusudur.

Ulaşılan sonuç şu olmalı: Çevre Kirliliğine karşı olmalıyız. Gerekçeler ise kişinin durumundan bağımsız olmalı. Yani neden Çevre Kirliliğine karşı olmalıyız? Bunun üzerine argüman kurmak gerekirken gene kişiye saldırı söz konusudur diyebiliriz bu örnekte de. 

​2. Argümanı Çarpıtan Safsatalar

Karşı tarafın ne dediğinden ziyade, onun sözlerini eğip bükerek saldırı alanı oluştururlar.

​• Korkuluk (Straw Man): Karşı tarafın argümanını çarpıtıp, basitleştirip sonra o sahte argümana saldırmak.

​Örnek:  

Ayşe: "Eğitime daha fazla bütçe ayırmalıyız."

​Ali: "Yani ordumuzun savunmasız kalmasını ve düşmanların bizi işgal etmesini mi istiyorsun?"

Ne alaka diyesi geliyor değil mi insanın. Günlük hayatta çok yapılan safsatalardan bir tanesi daha. Bu safsata çoğu zaman bilerek yapılıyor!

Eğitim önemli bir alan değil mi? Peki eğitime daha fazla bütçe ayırmayı istemem nasıl olurda düşmanların bizi işgal etmesine istememe sebep olabilir? Eğitime daha fazla bütçe ayırmamız ordumuzun savunmasız ve düşmanların bizi işgal etmesine mi sebep olacak? 

Benim argümanım şuydu: Eğitime daha fazla bütçe ayırmalıyız çünkü ülkemiz ancak bu sayede her alanda gelişim gösterebilir. Eğitime daha fazla bütçe ayıran ülkeler daha refah olabiliyorlar. Yani ülkemizin gelişmesini ve daha refah bir ülke olmasını istiyorum. Bu yüzden eğitime daha fazla bütçe ayırmalıyız. Oysa sen argümanımı çarpıtıp bana söylemediğim veya istemediğim bir şeyi söylemiş veya istemişim gibi aktarıyorsun. Yani sözlerimi eğip bükerek bana saldırıp beni hedef göstermeye çalışıyorsun. 

Bu safsata genelde algı yapmak, manipülasyon yapmak ve hedef göstermek için başvurulan safsatalardan biri!

• Kaygan Zemin (Slippery Slope): Küçük bir adımın, kaçınılmaz olarak felaketle sonuçlanacak bir dizi olayı tetikleyeceğini iddia etmek.

​Örnek: "Eğer çocukların bugün bir saat fazla oyun oynamasına izin verirsek, yarın ödevlerini yapmazlar, sonra okulu bırakırlar ve sonunda suçlu olurlar."

3. Hatalı Neden-Sonuç Safsataları

İki olay arasındaki ilişkiyi yanlış yorumlamaktan kaynaklanırlar.

​• Post Hoc (Bundan Sonra, Öyleyse Bundan Dolayı): Bir olay diğerinden önce olduğu için, ilkinin ikincisine neden olduğunu varsaymak.

​Örnek: "Uğurlu çorabımı giydiğimden beri hiç maç kaybetmedik, demek ki maçı çorap kazandırıyor."

• Sahte İkilem (False Dilemma): Karmaşık bir durumda sadece iki seçenek varmış gibi davranmak.

​Örnek: "Ya bizimlesin ya da bize karşısın." (Oysa tarafsız kalmak bir seçenektir.) 

4. Otoriteye ve Topluma Dayalı Safsatalar

​Argümanı kanıtlarla değil, güçle veya kalabalıkla desteklemeye çalışırlar.

​• Otoriteye Başvurma (Ad Verecundiam): Bir konunun uzmanı olmayan birinin görüşünü, sırf ünlü veya yetkili diye doğru kabul etmek.

​Örnek: "Dünyaca ünlü bu aktör bu diyeti öneriyorsa kesinlikle sağlıklıdır."

​• Ortak Tutuma Başvurma (Ad Populum): Çoğunluk bir şeye inanıyorsa o şeyin doğru olduğunu savunmak.

​Örnek: "Milyonlarca insan bu ilacın işe yaradığını söylüyor, yanılıyor olamazlar." 

5. Diğer Popüler Safsatalar 

• Kısır Döngü (Circular Reasoning): Sonucu, önermenin içinde zaten doğru kabul etmek.

Örnek: "İncil tanrının sözüdür çünkü İncil'de öyle yazar."

Bu örnekte de gördüğünüz gibi bu zayıf bir argümandır. Çünkü ulaşılan sonuç için yapılan gerekçe sonucu destekleyici bir dayanak değildir. Zaten dayanaklar baştan kesin bir biçimde doğru kabul edilmiştir! Gerçek kanıt ve dayanaklar oluşturulmamıştır. Sonucu desteklemek için gene sonuçta doğru varsayılan kaynak referans alınmıştır. Oysa bu sağlam argüman kurmak için yapılmaması gereken mantıksal hatalardan biridir. 

Yani İncil tanrının sözüdür, neden? Çünkü İncil'de öyle yazıyor. E heralde öyle yazacak çünkü İncil bu konuda tarafsız değilki. Yani argümanı destekleyecek dayanak noktası geçersizdir. 

• Acele Genelleme: Çok az örneğe

dayanarak genel bir kural çıkarmak.

Örnek: "Tanıdığım iki mühendis de çok asosyaldi, bütün mühendisler böyledir."

• Laf Salatası (Red Herring): Konuyu dağıtmak için alakasız bir argüman ortaya atmak.

Örnek: 

- "Sınavdan neden düşük aldığımı soruyorsun ama dünyada açlık çeken çocukları hiç düşünmüyor musun?"

- "Evet düşünüyorum ama konumuzla ne alakası var? Konumuz sınav ile ilgiliydi."

Bu liste, mantıksal mayın tarlasında yürürken kullanabileceğin bir dedektör gibidir. Karşındakinin argümanında bunlardan birini yakaladığında, "Bu bir safsata!" diyerek masaya yumruğunu (metaforik olarak) vurabilirsin.